Wednesday, June 15, 2011

Baba Ramdev’s Mahasangram

The Delhi police force is mainly composed of sons of rural folks from neighbouring Haryana and UP. They are almost all Hindus. If someone has spotted on Sikh amongst them on the TV, s/he may correct me. Many of them must have been from Baba’s own sub-caste, Yadavas, the descendants of the illustrious Sri Krishan. The police officer who led the brave soldiers from the front was none other than a prominent acolyte of the Baba. TV channels displayed his images publicly touching Baba’s feet and offering him flowers. When the force that swooped down so stealthily, so determinedly on the sleeping mass of humanity, in the tradition of the Indian armed forces going for a kill, it must have entered the tented accommodation ‘with prayer on their lips, helmets on their heads and reverence in their hearts.’ That they had batons in their hands, hate in their eyes and blood on their boots—is of course another matter altogether —a matter that the likes of saffron brigade love to exaggerate and exploit.

A lesson has been taught to a teacher who presumed to undermine the (black) economy of the country. Well, to be more correct, it was taught more to his followers and the rural ruffians of India who had crudely exceeded their republican brief of voting at elections. That is their only duty in Indian democracy. They had tried to limit the wealth of our elected masters without caring to know that after all, this money is used to buy grinder-mixers, fans, televisions and even scooters at the time of elections to enable them to vote for the most generous. How ungrateful and nasty can a rural, uncultured, ill-clad, fowl smelling, floor-sleepers can be is also a lesson that the elected masters have learnt. When the Punjabi farmers were sitting in protest in Chandigarh, an important newspaper of the region had summed up the situation with the headlines, “Stinking days ahead.” Eventually it was a teaching camp at the Ramlila ground. So many lessons were learnt by all the concerned in a single day. Wonderful!

On Sunday, the day of the attack (5th June), Baba Ramdev spoke to the television channels after being dumped in his Haridwar ashram. He was wearing white clothing. He explained that he had averted an attempt on his life by using this ingenious method. He later replied to criticism on these issues in the newspapers (Times of India and The Tribune of June 7, 2011). ‘A women gives birth to man and is therefore stronger not weaker than man’ so he didn’t do wrong to escape wearing a ‘salwar kameez and dupatta’. His reference to women in this context is politically correct and no fault may be found with it. Then of course he quoted example of Shivaji Maratha to justify his equally ‘great escape’. Shivaji’s example was uppermost in his mind. Had he not been an Arya Samaji sadhu he would have also quoted his ancestor Sri Krishna, who deserted the battlefield and hid in a cave. They have Ranchodji’s temple there now where Sri Krishna is worshipped in a ‘deserting battlefield posture’. Had he learnt his Hindu mythology well, he could have quoted the original Shiva’s example when he ran away to take shelter with Brahma on seeing that Bhasmasur was bent upon burning him to cinders – somewhat in the style of Sikhs burnt on the streets of Delhi in November 1984. The Baba could have completed the story by quoting the example of Brahma who immediately incarnated as a beautiful woman, not for the first or the last time, and lured Bhasmasur to destroy himself. Indira too sought shelter with Durga when he was defeated by the asuras. This example could have been the most appropriate as later Subramanya Swamy drew a parallel between the ruling Congress and the rakshas.

One is left wondering whether Sant Bhindranwale could have used these inspirational springs to escape from Darbar Sahib on June 6, 1984? The seminary he headed is partly Sikh in looks and partly Hindu in thought. Still the inspiration available to him was that of the Guru Granth’s stipulation. Nanak says therein, if you want to express love for God, step on the path to Him after abandoning the desire to cling on to life? In the same scripture Bhagat Kabir stipulates, ‘recognize him as a hero who remains steadfast at the battle front, fights for the downtrodden losing limb after limb before dying in a fierce contest’. These inspirations pitted Sant Bhinderanwale against an armed might of a state, armoured carriers, tanks, battle-helicopters, heavy guns and all else. The Sant was not a celibate ‘sanyasi’ like Ramdev who has conquered the senses but was a humble house-holder Sikh of the Guru. He was a family man to whom spiritual calling mattered more than any worldly temptation.

Baba Ramdev, to be fair to him, has escaped death by cunning and stratagem. Since that was the aim, the manoeuvre was well executed. Using the faculties of an ever alert yogi, he divined in an instant that the policemen inside the enclosure were thirsting for his blood. Those who were abusive (pakro sale ko, maro sale ko) surely had a murderous intent’, according to Baba’s own assessment. He says it is better to ‘live to fight another day’ like Shivaji. No practical and worldly wise man will find fault with that statement.

Let us not presume to sit on judgment on the conduct of the two eminent persons, mentioned above. There is deep chasm between the civilizational approaches of these individuals. The two very great men are worlds apart. The Sant was actually a sensitive house holder, the Baba is a ‘sanyasi’ (a person who has renounced the world) sitting on a multi-million empire and is into teaching the most expensive yoga (the technique of disassociating the self from the world).

Both of them were right in their own ways and both deserve respect one of about a billion Hindus and other of just 20 million Sikhs. Such is the diversity with which Indian is endowed by the Creator! Praised be He!

It is unfortunate that being an Aryasmaji holyman the Baba is not inspired by the folk mythology of India. He could have easily claimed the status of a modern ardhnareshwar. His attempted great escape in a woman’s clothing fairly and squarely qualifies him for the unique distinction. Then perhaps his full name could have been Ranchodji Ardhnareshwar Sitaram Dev Baba Yogi.

The Baba episode has also helped his countrymen in a variety of ways. The entire spectrum is not immediately apparent but will be fully known as time passes. Yoga does not necessarily lead to complete equanimity and fearlessness. We see Baba Ramdev escaping from the grip of a policeman and jumping off the 8 to 10 feet high platform. Those who looked closely must have seen distress, fear and bewilderment written all over his face. At the same time it must be appreciated that his decision to ‘run away to fight another day’ was sound and shows that his decision making powers were fully intact—perhaps a gift of his yogic discipline.

The Baba is hailed as the greatest yogi of the modern age. One is left wondering whether it means anything. Either the measures to quantify yogic accomplishments (siddhis) have changed drastically over the ages or perhaps much yarn has been spun about ancient yogis without taking facts into account. We hear of yogis in deep slumber for over a millennium. They remain fully alive and their bodies resume normal functioning, the moment they wake up. One of them became capable of burning an offending intruder to ashes immediately on opening his eyes. Our modern Baba couldn’t even handle a couple of policemen bent upon murdering him. So certain it is that there are no such things as eight siddhis that have been hailed for centuries as adjuncts of yogic prowess. They include ‘anima, mahima, garima, and vashita, and the power to become unseen (adrish) at will. This myth is busted for ever. So also has been the myth that a yogi can prolong his life for a thousand years by fasting. It didn’t work on the Baba, he had to be hospitalised on the 7th day and would certainly have passed away had he not broken his fast on the ninth day. That the frail old worldly man Darshan Singh Pheruman lasted 74 days in 1970, can easily be ignored. He was a Sikh and everybody knows that a Sikh will do anything to attract attention. The Baba was already in bad shape. Of all the ayurvedic drugs that he sells to cause magic cure, none came to his rescue in an emergency. Finally, the emergency had to be handled by doctors trained in western science and by western methods. This will suffice to expose the superiority of ayurveda, over western medical science, methodology and drugs.

It is surprising that his famous technique of ‘anulom-vilom’ which is supposed to unusually strengthen the body, to tune up the metabolism and so on, did not help the Baba. In the process, the idea of a ‘sanyasi’ has also taken a battering. It has acquired new nuances—or was it always like that?

Gone are the days when a sanyasi was a man of no-possession and lived on alms provided by poor villagers. Today’s sanyasi owns much more that perhaps a million villagers put together own. He certainly has more land than land owned by several villages and his profits are limitless because despite his immense wealth he, being a sanyasi, is still entitled to solicit and accept alms including gift of even an island.

There are even brighter sides of the Baba episode. Any person in his right mind must have felt happy at the spontaneous outrage of the general public against the attack on the sea of sleeping humanity. Six to seven people were seriously injured about a dozen had perhaps to be hospitalized and many more must have received minor injuries. This atrocity was considered incomparable to anything that had happened in India since 1947. The Media was also outraged like the general public. Some commentators had to go back to colonial times to find a parallel. A diligent search yields the infamous Jallianwala Bagh incident in which close to a 400 Sikhs was killed by gunfire by the forces of the state. It was universally deemed a perfect parallel.

Nobody found it worthwhile to remember the same June 4 day of 1984 when the whole might of the state converged upon a holy place and ended up killing upwards of ten thousand (according to Sant Longowal) innocent children (the youngest was two weeks old), men and women ninety-nine percent of whom, were pilgrims, temple priests and sewadars. That was not considered as grave an incident equivalent to the atrocity of June 4, 2011 presumably because all who died in June 1984 at Amritsar were Sikhs who are best when dead. For the same reason perhaps the killing of thousands of Sikhs in the streets of the very same Delhi, setting of houses, business locations and holy places on fire, rape murder and loot of thousands was a much smaller tragedy. A tragedy becomes a tragedy only when one from the permanent cultural majority (pcm) dies (in this case ‘almost dies’) and not when the Sikhs die in thousands. This appears to be the logic of the fourth estate. The Gujarat atrocity was also no parallel because most of the dead were Muslims, who would have devoured ‘x’ number of cows each had they remained alive.

Nevertheless assault on the sleeping Baba and his followers was an atrocity at which civil (civilized) society ought to have been outraged. Anna Hazare and his followers went on a day’s hunger strike in protest. The Bhartya Janata Party did the same. It was one up on Hazare in this that it also danced in protest, as they should have done seeing their political opponent in a fix. That was all very apt. It will still be disputed whether they should have chosen the Gurdwara Sis-Ganj where Guru Tegh Bahadur suffered martyrdom for the sake of freedom of belief and rights of man for protesting and not the cenotaph of a man whose politics violently vivisected a country (Bharatmata to the pcm) and laid the foundations of violence in India by dispensing injustice to the Sikhs, tribals, Dalits, Kashmiris and Muslims. India of course has no patience to go into such details. Anna Hazare and the BJP leaders share their beliefs with the rest of India, no matter how awry they are in particular circumstances.

The other very heartening site was to see Baba putting a thumb impression on (presumably) his health record presented by an attending doctor. It was a sight to remember and cherish for its Sikh content. The Sikhs, despite being the most literate people, always choose the most illiterate to lead them. The pcm is doing the same. It is something that must afford immense solace to the Sikhs.

Some people will also find it extremely satisfying that age old Hindu practice of taking the ashes of the dead to Haridwar was reversed and this time a fully alive yogi was taken to Haridwar. It is to be hoped that in total reversal of roles Ganga will nourish the disturbed yogi to perfect health.

Most heartening of all was the conduct of the higher judiciary in relation to the Baba episode. Just as it was in June 1984, the Supreme Court was in recess. Urgent work was being looked after by a vacation bench. A lawyer drafted a petition in a hurry on Sunday and approached the court on Monday. He apologized for not getting his plaint registered. The court told him not to worry as it was taking suo moto notice of the happenings of Saturday-Sunday night. It did take a strong action in summoning the government officials to show cause why action should not be taken against them for perpetrating an outrage. It was a bold action and an appropriate action. It is for such interventions that the constitution vests such vast powers in the judiciary. Everyone must be glad that the judges were graceful enough to exercise the wide powers without loss of time. Justice will now not be delayed. The country will rejoice that the story of November 1984, in which thousands of Sikhs were killed by goons led by the Congress leaders could not get justice even in the next three decades, will not be repeated.

It is encouraging also that the judiciary appears to have travelled far in sharpening its sensitivities. This is the difference between than and now. Someone put in a habeas corpus petition for producing Sant Harchand Singh Longowal in June 1984. A single judge was sitting that day. He simply refused to intervene even in so sacrosanct proceedings as habeas corpus. He had to invent a brand new judicial doctrine to justify his inaction. He did so without batting an eyelid. It is the “doctrine of weak shoulders”. He ruled, ‘my shoulders are too weak to bear this burden’. Message to the Sant went loud and clear that he should expect nothing from the judiciary. His choice was to languish in jail for a long, long time to come or he could craft a humiliating compromise with the executive that was holding him. He took the hint and accepted the terms dictated by the executive. This, however, can be said to be a knee jerk (lack of ) reaction in the circumstances of the case and must not suggest that some classes are beyond the pale of justice. Justice is blind –more, blind in respect of some and not so blind with respect to others. These are routine matters. In the case of Devinder Singh Bhullar the Supreme Court held by a two to one majority “that proof beyond reasonable doubt” should be “a guidance not a fetish” and that procedure is only “a handmaiden and not a mistress of law.” (See, Manoj Mitta, “Bhullar row: where’s judicial objectivity,” The Times of India, June 5, 2011,)

For negative reaction to Khushwant Singh’s plea that came a later than the Longowal case, we will have to find another excuse for the judiciary. Khushwant Singh pleaded that the executive had attacked the Guru’s Darbar in pursuit of ulterior motives. It should be called upon to account for damage to life and liberty of citizens and to the holiest shrines. The court in its infinite wisdom dismissed the petition without so much giving notice to the executive. See the sea change that has come over the court in mere 27 years! Deaths of thousands then meant nothing to it but now it has been moved by the plight of about a dozen injured and some twenty thousand disturbed in their sleep. We can all hold our heads high in the comity of nations and proclaim from the roof tops that at least in the year 2011 we have the most sensitive judiciary that jealously safeguards the human rights of people and has zero tolerance for wanton assaults on people’s liberties by the state.

On June 5, 2011, the Baba held a meeting with the Media at Haridwar. At this he announced that he would train eleven thousand volunteers in the scriptures and weapons. These young men and women will provide protection to him and will see that the Ramlila incident is not repeated ever again. The phraseology used by the Baba is familiar to the Sikhs and has been often used in the recent conflict since 1982. It also unearths the secret ‘factory’ established by the executive of the country to simulate retaliation before coming down upon such self-respecting groups after designating them, ‘terrorists’. Baba Ramdev has a hand on the people’s pulse and maybe knows the quality of stuff to whom he is about to entrust his security. Such attempts have been made in history earlier. They have not always yielded the desired results. The Caliphs tried this experiment but the Mamluks (body guards) became so powerful that they murdered one of the Caliphs in 862 CE and later played with the lives of several more. Caligula the Roman Emperor had earlier been assassinated by the head of his Praetorian bodyguard on January 24, 41 CE. The fate of Indra Gandhi at the hands of her own bodyguards is too recent to bear re-telling. Baba must have thought of all that.

He must know that, only propertied people with dynastic ambitions and political stakes need to take such precautions. Every sanyasi knows that the human body is so perishable a commodity and no one can save it once its time has come. He who gives life decides also the hour of death. Nothing and no one can alter that by a split second. So what will Baba’s bodyguards do? Why must so much care be taken to preserve the perishable? The ancient Markandey, after whom a river has been named in Haryana, lived a thousand years (or was it ten thousand) and did not care to build even a shelter for the body.

Hailing from Haryana, the Baba must also be familiar with the creation of the Khalsa by Guru Gobind Singh. It was created to preserve the ‘Shastra’ or the true philosophy. Its approach was two fold: it had to live the philosophy and had to protect it with arms if it became necessary. Since universal amelioration through spiritual elevation, economic development, political and social liberalisation was the aim, the exercise was bound to be succeed. Maybe that is the answer if the Baba wants universal good. In such a society in which every citizen in also a soldier, every individual is safe and no state power can so much as touch him. All roam free in the social and political order recognising only God as the True Kind and His innate discipline as the eternal law binding on all creation. Surely the Baba, as a sanyasi knows all this. If so, he should become a part of the Guru’s experiment along with his followers just as Dharam Singh from his state had joined the Guru in 1699. The Baba will then be able to create a just society.

Banda Singh Bahadur before him was just wasting his life as a sanyasi—a renegade from social and political order that he did not approve of. He was pursuing yogic siddhis which, of course, do not exist. That continued until the Guru introduced him to the dynamics of human development calculated to yield early results. He then successfully conducted the experiment of resisting tyranny which was an immediate success and has not been forgotten still. He established the first ever ‘People’s Republic’ led by the Khalsa that measured up to as perfect justice as a human institution may measure up to.

Thursday, June 2, 2011

The re-assassination of Sant Bhinderanwale

ਏਸ ਲੇਖ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੜ੍ਹਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿਕ ਕਰੋ

[Every year at about this time of the year, the perpetrators of the 1984 armed forces attack on the Guru’s Darbar air their views on why they did it. Every time, they come up with a new piece of propaganda – sometimes characterised by the crassest meanness at others by couldn’t careless superciliousness. Every time our martyrs are ridiculed and we are told that we deserved our fate. Yet every time we shy away from putting forth our point of view based on the facts as we know them. Somebody prejudiced is writing our contemporary history under our very noses. Must a full century pass by before we sit up and take notice?

It is incomprehensible why it should be so. In 1984, it was a war (howsoever, unequal). The Indian Media characterised it as the Third Sikh War. ‘Prisoners of war’ included children of five to women, elderly persons, temple priests, temple servants and of course, pilgrims. Everything that a conquering army does to a defeated people was done in the Darbar complex. One of our noblest persons, Bhagat Puran Singh recorded some aspects of it.

One side to the war was backed by the might of the modern state. It employed trained army, air force, navy, artillery, helicopters, anti-aircraft guns, armed personnel carriers, battle tanks, stun grenades, poisonous gases and all else that it had in its arsenal. The other side had David’s sling, in comparison. If you don’t count the innocent non-combatants that were killed, we lost some forty-five of our noblest and the most motivated men and women. Masada happened once again; the story of Chamkaur was repeated. The enemy on the other side had at least seven hundred dead (according to Rajiv Gandhi) and unspecified but innumerable casualties. The other side has been crowing about its ‘victory’ for the past twenty-five years –in contrast, the truly victorious have not even started writing their battle despatches.

Two and a quarter century earlier, similar contest had taken place at the same Darbar. We were then just twenty-two soldiers. On the other side was the most dreaded general of Asia, Ahmed Shah Abdali who had a huge army at his back. But we defended the Guru’s Darbar to the last man – to the last serviceable sword. Our general in the field then was Gurbax Singh Nihang. Abdali, the usurper pretended to legally own the Punjab because it had been ceded to him by the Mughal emperor Ahmed Shah of Delhi. But it was the Guru’s Darbar and since we did not recognise the Delhi pretender or his beneficiary, it was our Punjab that we then defended. In the earlier encounter, the then most powerful empire of Asia failed to defeat us – it just killed a handful of our soldiers. We acquitted ourselves gloriously. This time we fared better. This time a representative of the sovereign panth Sant Jarnail Singh fought besides our general Shabeg Singh.

Death is in the hands of Almighty and will come when it will come. It is not for mortals to determine the time or the mode of their death. Victory, however, is a matter of perception it is the ornament of the ever unconquered psyche. In both the situations, the invaders hoped to scare us to death. Their might counted for nought with us. Our soldiers in both situations died defending the Guru’s Darbar and took a heavy toll of the invading enemy. In both cases the frustrated enemy destroyed holy shrines. In 1984, Indira Gandhi was one up on Abdali. She burnt down the Sikh Reference Library. She surpassed Abdali in many other ways also.

Abdali had a semblance of justification because legally the country belonged to him. In a democratic republic, however, every inch of the land belongs to every citizen. The Sant and his companions were in the Guru’s Darbar as a matter of right. The invaders had no locus standi. As was admitted by a person who was later the law minister of the Indian Union, the Sant had the right of self defence. The forces had gone there to kill him. Before man and God he was fully justified in resisting the invasion.

The other side did not discover the WMD’s there, did not unearth any political resolution demanding Khalistan, and could find no political party supporting secession. Ever since, its representatives have been sheepishly filing past the reckoning post of history, expressing sorrow at the wanton destruction they caused. But the expressions of sorrow have been marred by their insistence on dancing with the veil on their faces. Let them remove their veils and admit freely the enormity of the dastardly act. They must fully and graphically describe what they are apologising for. They must point out the guilty ones to us. We need to see their faces that have been blackened by their deeds. They must atone properly for their sins, must compensate generously and must cap their regret with a solemn public promise never to repeat their folly.

So far the sanctity of their apology and expressions of regret are marred also by the continuity of repression that shows no signs of abating. The police are as brutal as ever. Innocent people continue to die in police firing. Custodial deaths keep happening in a sickening routine and the lawless custodians of law go unpunished as has been the practise of several decades. End to the people’s misery and humiliation is not in sight.

The Sikhs too need to spell out what kind of apology is acceptable to them and what future safeguards are deemed adequate. If I had their ear, I would advise the Sikh people to come together in a solemn gathering on the martyrdom day of Guru Arjan to give a full throated, free, fair and frank expression to what they have learnt from the event and what they make of the half-hearted expressions of regret that they hear off and on – sometimes in words, at other time in gestures. They must freely spell out what, in their opinion, the future holds for them under a dispensation in which they have no voice. They owe it to posterity to answer the question, whether their faith and progeny is safe in a country in which no law, no law court, no legislature, no Media, no human rights organisations can protect them in the hour of their need. It is not enough that when the chips are not down, when the going is smooth, all these institutions and organisations exhibit themselves in myriad pleasing colours – one brighter than the other.

The Sikhs must also say whether they are comfortable with the memory of the thousand upon thousands of their people having been killed in India by state action since 1947? Or, does their fate rankle in their hearts and their pyres are constantly burning in their mind’s eye? Are they reassured that no one will have to die such deaths in future?

For articulating all this they need to formulate their own theory of why things have always taken an ugly turn in relation to them. It must be based on the hardest of hard facts we know, for we are to perform the sacred duty of informing the right minded persons of conscience. ‘Truth above all else,’ is our motto preached to us by Guru Nanak. Hitherto, it was difficult to speak aloud on the subject for the fear of being dubbed a terrorist sympathiser if not a terrorist. The risk now is considerably reduced as the realisation of the wrong done to the Sikhs has percolated to the mind of every reasonable person. The Sikh writers, historians, ideologues, theorists, social and political scientist and leaders, must gather courage and must give expression to their wholesome ideas in a dignified and becoming manner of those who have lost much since 1947. We waited for twenty-five years after Banda to express ourselves. Twenty five years have lapsed since the martyrdom of Sant Baba Jarnail Singh Khalsa Binderanwale

By way of a humble contribution to the exercise and just to provide a preliminary working paper for the expected debate, the article which follows is being written. It is on all fours with the facts as I know them. It is hoped that much better informed much more enlightened views will find expression during the June 2011 congregations all over the world. Let this be our year of introspection and articulation. A Sikh expression is overdue. - Author]

The assassination of Sant Baba Jarnail Singh Khalsa Bhinderanwale by the Congress (I) was planned well and much in advance to the event. In an article written in December 1982 and published in April 1983. this author had predicted that the Sant would be killed. The assassination and the decimation that followed, was sold to the rest of India as the most effective tool of chastising a turbulent nation that continued to insist that it had certain rights under the constitution of 1950 and would not tolerate their curtailment. Every other party and individual acquiesced to the plan. Indira Gandhi was able to rope in almost all individuals who mattered in the body-politic of India. It was a perfect chakravyuh - with the highest in the land playing their part. Not all of them though – Chandra Shekhar, Subramaniyan Swami and Acharya Rajneesh were the only ones who had the tremendous courage to disagree. Of course, they could not stop the juggernaut of rapidly unfolding events and failed to prevent many a tragedy. Since the June 1984 event, the Sant has been re-assassinated several times in an attempt to cast a veil over the dark designs of the rulers. That has not helped. The truth continues to exist in such a sublimely luminous state that constant denials and persistent obfuscations become necessary every now and then. A mind-boggling variety of tricks and canards have been churned out by the official propaganda mill. This is just to ensure that the truth is rendered unrecognisable.

This year’s trick is very ingenious and is being stated officially for the first time. An official volume of the history of the Congress is being thrown up for the Media and the public to lap up as uncritically as it has been accepting the official propaganda on the subject, so far. There are however, valid reasons and known facts that militate against the proposed theory and need to be brought to the attention of the public so that it can make up its mind without succumbing to the canard sought to be popularised. The print Media (Indian Express, May 8, 2011) has carried the story about the fifth volume of the history of the Congress Party that is scheduled to be shortly released – just in time to influence the June anniversary discussions about the attack on the Darbar in 1984. An advanced copy has been made available to the Indian Express. The reporter appears to believe it makes a startling revelation. “In a party where no one questions the leadership in public, linking the rise of “Frankenstein monster” of Sikh militancy to Indira Gandhi is a startling concession,” writes Seema Chisti. If it were indeed that, it would certainly be a strange deviation from a well established and scrupulously followed tradition of the Indian National Congress. The tradition remained in place when M. K. Gandhi, J. L. Nehru and V. B. Patel were not called upon to explain why they caused the partition of India. It was blamed on Jinnah who sought it the least. They escaped scrutiny again when they failed to agree to exchange of population in 1947 and became responsible for the violent uprooting of more than ten million people and brutal deaths of a million Sikhs, Muslims and Hindus. Truth is stranger than fiction. Gandhi and Nehru who, inflicted immense violence upon the Sikhs and Dalits by consigning them to position of slaves and additionally gifted India with the permanently festering sore of Kashmir are not called upon to answer for their sins at the bar of history but are worshipped as the “apostles of peace.” Their mugs can be seen on the republic’s currency.
According to a perception Indira Gandhi was the Frankenstein of Indian politics and her ascent followed the death of Lal Bahadur Shashtri in exceedingly suspicious circumstances in Russia. On the occasion of attack on the Darbar it was rumoured that Russian hordes were present in India providing the background support and advice.

In this portion of its official history, the Congress party is ostensibly blaming Indira Gandhi and Sanjay Gandhi for the rise of Sant Jarnail Singh Khalsa Bhinderanwale. It will appear strange to the surface reader that the book containing the “scathing criticism” is edited by well known family loyalists, namely, Pranab Mukerji the present Union finance minister and Anand Sharma who is the industries minister. It is calculated to permanently channelise future discussions on these least harmful lines. Such mind control exercises and obfuscations have not been unknown to history. The book is not yet out. Advance copies of it have been made available to journalists who are considered most likely to toe the official line on the subject or are considered dumb enough to do so. Such pre-views coming just before the June anniversary of the armed forces’ attack on the Guru’s Darbar are calculated to influence discussions that will inevitably take place.
The theory is not new either. Earlier it was hurled at the conniving Congress (I) in the nature of an accusation by others. It is now presented in the form of a critical self-analysis and is propagated as an explanation for the killing of thousand upon thousands of innocent Sikh women, children and gurdwara functionaries then and since. It is to serve as an explanation also of the army attack on the Guru’s Darbar, the destruction of the Akal Takhat and the burning of the Sikh Reference Library. It is being palmed off to unthinking authors and uncritical journalists. Inder Malhotra, author of the second chapter “Indira Gandhi: a Review” is one of the earliest journalists to have been attracted to the hypothesis. That Zail Singh and Sanjay Gandhi picked up Sant Jarnail Singh is old hat now being dusted for the new occasion.

The description of the Sant as a “relatively obscure, young and fundamentalist lay preacher” picked up “with a view to building him up as a rival to the Akali leadership” is a mixed bundle of absurdities, misstatements, illogical assertions and of course, lies. Such assessments only confirm that Inder Malhotra has become a willing victim of a clever ruse made current by the Congress. The Sant duly succeeded the predecessor at a solemn ceremony in which the entire Akali leadership of the times participated. So much for being ‘picked up’ by the two politicians. That the Sant was built up to embarrass the Akalis to render them readily available for destruction is a canard with gaping holes. On the surface, the Akali Dal was then the most well established political party with a chequered history. It had already formed three governments in the Punjab. That the Sant was the new head of one of the most popular religious seminaries without the slightest intention of moving into politics, has not been taken into consideration. He had no political party to back him and created none during his short meteoric public career. The Sant also was not a ‘lay preacher.’ He had been trained at the seminary for much of his life and was at that time thirty years old. He had received education in his field for a larger number of years than Zail Singh, Sanjay Gandhi and Indira Gandhi put together had spent in educational institutions.

To call him a fundamentalist and using the term impliedly in the Semitic, mainly Christian sense is also misleading. The term, in the context of Sikhi, has no connotation that it conveys in the original faith. There is no fundamental stance of Sikhi that clashes with human rights, scientific inquiry, liberalism, pluralistic thought or individualism. Neither is Sikhi in conflict with rational thought or human tendency to progress, innovate and to adapt upon which all advancement depends. Fundamentalism in Sikhi connotes absolute adherence to universal values. Such ‘fundamentalism’ cannot promote conflict with any other human being much less with a society or a nation. The matter of ‘amity with all’ is the fundamental doctrinal stance of Sikhi.

The most pronounced phenomenon of the times was that the disenchantment of the people on account of the refusal of the Akali Dal to address Sikh issues was growing and was gnawing at the inner strength of the party. Ideologists like Sirdar Kapur Singh were spending much time and energy to give new direction to Sikh politics. Young people were disgusted with the Akalis and were organising themselves. Initial attempts at throwing up alternate leadership were becoming pronounced and numerous. It then appeared that Sant Jarnail Singh would be an important leader of the future. In such circumstances the Akalis and the Congress colluded to destroy the new leadership that was naturally emerging amongst the Sikhs. Some of the correspondence of the Akalis with Indira Gandhi’s secretariat is a compelling evidence that they invited the ‘thunderstorm to destroy the Sikh garden’ as Iqbal would have put it.

This is the reason why the Akalis were not destroyed as a result of the Congress (I) misadventure. The most prominent Akali was Parkash Singh Badal who had been elected chief minister of the Punjab for two terms before 1984 but had functioned only for about forty-six months. Since 1984, he has been elected chief minister for another two terms and is scheduled to complete the full term of 120 months. All the people available to politics in his family have been cabinet ministers and his son is currently the deputy chief-minister as also the obvious successor. The next most important leader was Gurcharan Singh Tohra who was the president of the Shiromani Gurdwara Prabandhak Committee for fourteen years after 1984 until his death separated him from his beloved post. The third man in this respect is Surjit Singh Barnala who had been a minister for short periods before 1984. He became a chief minister for about nineteen months afterwards. He is currently ensconced in the Tamil Nadu Raj Bhawan in the fourteenth year of his gubernatorial office. The likes of Balwinder Singh Bhunder, Sukhdev Singh Dhindsa and Kanwaljit Singh similarly progressed. Their next generations now occupy equally important positions in the Akali hierarchy and have been tipped to take over the future. Incidentally, the net worth of all the Akalis has increased to a phenomenal extent. The only two Akalis who could not benefit from the bonanza are Sant Harchand Singh Longowal though he was much lauded and Balwant Singh who deserved to be ignored and was ignored. They were both assassinated some quarter of a century ago. Longowal has a memorial erected to him at government expense. It is apparent that the Akalis were not destroyed. In fact the Congress (I) built them up into colossuses (albeit with the feet of clay). If this is destruction then what is re-vitalisation, rejuvenation and the grant of eternal life?

Had Indira Gandhi just aimed at destroying the Akalis, she would have kept others at par with them during the period of 1980 to 1984 at least. If the Sant was to be built up as a rival to the Akalis, he would have been represented at the numerous parleys conducted with the Akali Dal. He was scrupulously kept out of the exercise. It is also a known fact that the Sant was not keen on politics and formulated no political agenda of his own. He kept a copy of the Anandpur Sahib Resolution under his pillow and would pull it out for reference on every conceivable occasion.
The Akalis, on the other hand, had deviated from the original purpose of representing the Sikh point of view in Indian polity with the advent of Sant Fateh Singh, known to be the protégée of Mohan Lal Sukhadia, Partap Singh Kairon and Jawahar Lal Nehru. By the time the Badal-Barnala-Tohra trio took over, the Dal had drifted at least a thousand miles from the Sikh political purpose or psyche. During the time of Sanjay Gandhi and Zail Singh, their trusted comrade Harkishan Singh Surjit was already advising the Akalis through Balwant Singh, Gurcharan Singh Tohra, the unlettered Jagdev Singh Talwandi and others including Surinderpal Singh Mann. They freely acknowledged him as “guruji.” He was behind the scene president of a committee of the Akali Dal entrusted with revising the original Anandpur Sahib Resolution. It will be remembered that this document was used both by Indira Gandhi and her son as hub of the secessionist propaganda against the Akalis.

The situation of the Akalis may be contrasted with the fate of Sant Jarnail Singh Khalsa who was ostensibly chosen as an ally by the Congress (I). He was martyred in the same complex from which several prominent Akalis were pulled out with tender care. About half a dozen members of his family, most of his trusted lieutenants and companions also became martyrs. Of those who survived, none is prominent in political field. None, not even Bhai Jasbir Singh, has made the kind of economic progress that sevadars in the Akali Dal have made. Association with the Sant has proved sufficient in the last quarter of a century to condemn a person to derision or at least immediate dislike and oblivion.

It is obvious that reasons for the long planned attack on the Darbar complex have to be sought elsewhere. It is to block that realization from the mind’s eye that the mayajal of the Zail Singh-Sanjay tale has been woven. It is the equivalent of a dense fog that prevents the sight from falling upon the ground (realities).

By now it is well known that Indira Gandhi like her father before her was no stickler for faiths and had journeyed through more than one faith while remaining an agnostic at heart. But suddenly, early in her last stint as the prime minister she started supporting signs of being a good Hindu. Saffron saris, rudaraksh bead garlands, visits to shrines of Hindu deities, warming up to Hindu saints and so on were some of the more pronounced lakshanas of her new incarnation. She had been turned away from a holy place or two for the obvious reasons but she persisted. This was her way of harvesting the fast spreading communal sentiment amongst the permanent cultural majority of the country. She had realised that in order to perpetuate the dynasty in the emerging scenario, it was imperative for her to incarnate into a Hindu deity. She hoped to emerge as the Mehshasurmardini of Indian imagination. Integral to this was the need to designate some entity as the Mehshasur. The hunting of heads in the northeast region had been going on since the middle of the century and had become a routine matter. The Neillie massacre did not yield results beyond slightly pushing her up the communal ladder. The killing of Muslims was inconvenient because of the existence of about fifty Muslim states who were keen observers. Besides, the average Hindu has lived in the mortal dread of Muslims for centuries and it is not possible for him to imagine that India is capable of delivering a final solution to the ‘Muslim problem.’ The fact that the Muslims formed about a fifth of the Indian population and were fast growing, had also to be taken into consideration. The day is not far when it will again be difficult to ignore numbers. To convince the masses about a conclusive victory over a potentially powerful foe who has been the master for centuries, was a hard to sell proposition.

That is where the next most favourite whipping boy, the Sikh, entered the scene. The Sikhs were a simple God-fearing people who had been slated for slow elimination anyway. They considered themselves patriots and had made more contribution to the welfare and security of the country and more sacrifices for common causes that they were not likely to become aware of the changed circumstances for a long time to come. They plotted against none and were unaware that anyone else would conspire to eliminate them outright. They had the additional advantage of being wide open to manipulation because their leaders had joined the Congress bandwagon since Fateh Singh became president of the Akali Dal. The Sikhs also had no media support. Such people were deemed more suitable for role of Mehshasur.

The exercise to cast them in such a role had started in the constituent assembly itself where Patel had accused them of aspiring for separation from the country because they wanted separate electorate in accordance with the Objective Resolution of the Assembly. M. K. Gandhi had contributed to that image by projecting them as violent and unruly in the ‘prayer meetings,’ he used to hold during his last days. They had more or less reconciled to their lot because they had been mourning their dead and their leadership, never too wise, had been successfully outmanoeuvred and was lying in a shambles. The prejudices of the pcm against them had never abated and were unlikely to ever cease. It had never forgotten the revolt of the Sikhs against the manavdharmashastra and had ever been keen to see them destroyed. These were the lessons learnt from the five hundred years of pcm – Sikh relations from the earliest times.

The argument advanced by the Congress (I), either from behind the veil or officially as it now transpires, is specious. It is advanced just to hide much that is relevant to the plight of the Sikhs. The strongest evidence against that line of thought are about half a dozen letters that the Akali leaders wrote Indira Gandhi’s office that show that Bhinderanwale was the common enemy and both entities were colluding in eliminating him. A telephonic conversation heard by Sant Singh Tegh is to the same effect. Sant Harchand Singh and Gurcharan Singh Tohra were heard conveying to Indira Gandhi in May 1984 that the Sant had grown too strong for them and must be got rid of. The present explanation is calculated to lead the country astray on the real causes prompting the government of Indira Gandhi. The famous saying, ‘nothing may be considered unequivocally denied until it is officially confirmed’ applies to the present proposition.

Had she intended to destroy the Akali Dal, then it stood completely shattered when most of the Akali members of the legislative assembly including the most trusted man of Parkash Singh Badal, namely, Gurdev Singh Badal had publicly defected and gone over to Sant Bhinderanwale in the full view of the Media. The Akali Dal almost did not exist that afternoon (27th April 1984) . Instead of taking advantage of the situation to finish it, Indira Gandhi moved swiftly to curb the ever growing influence of Sant Jarnail Singh.

It would also be too simplistic to believe that she merely wanted to assassinate the Sant after having erected him into a demon of desirable proportions by government action and orchestrated Media support. Had the Sant alone been on her mind, there was nothing easier than killing him. There were para-military outposts on roof-tops all around the Darbar complex and it was the easiest thing in the world to kill him because he moved about freely and openly in the Darbar premises. On April 29, 1984, the present author spent several hours with the Sant on the roof of the Langar building. They sat on the floor in the shade of the central cupola. He saw a police post on his right atop the then existing Sindhi hotel. It was less than sixty yards distant. From where he sat, he could see the eyes of the armed policeman manning the post. The other post on another Akhara (Sangal wala) was in front of him. It was even nearer. While sitting there a thought crossed his mind that they were sitting ducks for the police personnel. The guns of the Central Reserve Police Force were always trained in the direction of the Darbar Sahib. All that was required was to take aim and to pull the trigger. In a moment the Sant would be no more. With the well oiled propaganda machine that was ever willing, the Sant’s assassination could have found a hundred ingenious explanations.

Indira Gandhi had a much more sinister design. There are several circumstances to suggest that she was not gunning for the Sant alone. Taking advantage of the predicament in which she had thrust him, she aimed at destroying the entire Sikh nation and at wiping out the Sikh legacy altogether. She deliberately ignored all chances of reconciliation with the Akalis. Comrade Surjit who was in the know of things has confirmed that at least on three occasions, agreements had been reached through her accredited representatives but she reneged on them every time. Evidently she was blowing the balloon out of proportions so that she could prick it for spectacular effect.

Almost up to the last minute she kept on solemnly affirming that her army had no plans to enter the shrine. The Darbar was invaded on Guru Arjan’s martyrdom day (June 3) when the crowds of pilgrims were expected to be the thickest. The curfew imposed around the shrine was lifted for a few hours to let crowds in before it was finally clamped again. Indira Gandhi hoped to inflict maximum damage so as to demoralise the people. Forty other shrines all over the Punjab were also invaded where there was no Bhinderanwale. Her canvass was much larger, her designs more sinister.

No warning was given to the Sikhs inside the shrine that the army attack was imminent. This much has been admitted by president of India Giani Zail Singh who was also the commander-in-chief, in his memoirs. The authorities clearly did not want anyone to escape from the carefully contrived death trap into which they had led the people. The intention of the government became clear from the house journal of the Indian army. Baatcheet, that advised targeting amritdhari Sikhs.

All through the period of the agitation, she drummed up most virulent propaganda against the Sikhs in the compliant Media. The Media willingly prostituted itself to her policy. The aim was to maximise the perception of danger to the country so that she could come down heavily on a handful of sitting ducks. It was not merely against the Akalis or Bhinderanwale as has often been made out. President of the Akali Dal, once on the matter being brought to his notice in early 1983, constituted a committee under Surjit Singh Barnala with instructions to go to all the provincial capitals to explain the Sikh point of view. Sant Jarnail Singh had taken his own precautions.

Indira Gandhi kept in touch with all the prominent people in the struggle through a set of different emissaries and kept on misinforming them of her intentions. She shuffled their concerns as one sitting at a game of chess, arranging matters as she exactly wanted them. She used her contacts to keep the cauldron with bat’s wings, owl’s blood and chicken’s neck on the boil, until the appointed day. In any other democracy this kind of manoeuvring would be considered a base stratagem, and crass opportunism at the cost of the nation. Here it was deemed as the hallmark of statesmanship.

These inputs must contribute to any realistic assessment of the situation then prevailing. More credible and truly objective construction of events to assess the exact nature of Sant Jarnail Singh Khalsa Bhinderanwale’s relationship with the Congress (I), is possible only after taking these and other attending circumstances into account. It is not a matter of mere assertion by one interested party or the other.

The Nirankari sect in Punjab is bolstered up by the Congress government in recognition of and in deference to the deep set prejudices of India’s permanent cultural majority. The Nirankaris were considered an efficient instrument towards achieving the ultimate aim. The obvious motive of the pcm is now well documented. It is to destroy the Khalsa ethos from amongst the Sikh people as a precursor to wiping out the legacy of the Gurus from India. In 1984 and subsequently, the operation conducted against the Sikhs is much on the lines of the efforts made by Shankracharya to eliminate the Buddhism from India. The census figures of four successive decades tell the story of what Indira Gandhi and her father had achieved. The growth rate of the Sikhs from 1961 to 1971 was 32%, from 1971 to 1981 was 26.2%, from 1981 to 1991 was 25.5% and from 1991 to 2001 it suddenly dropped to 16.9%.

During the 19 month suspension of civil liberties in India, Indira Gandhi was incensed by the formal daily political protest registered by the Shiromani Akali Dal in the form of courting arrests in large numbers for restoring civil liberties. But she was dismayed by the open religious protests marches lead by Sant Kartar Singh Bhinderanwale specifically against the heretical Nirankari sect patronised by the government subservient to the wishes of the pcm. The Sant had organised thirty-six mammoth protest marches all over the Punjab and one in Delhi. The Nirankari sect was being used as an effective check against the rapid spread of the Sikh faith as is obvious from the census figures. According to a perception, Sant Kartar Singh was eliminated by the Nirankaris in a contrived road accident. His young successor, Sant Baba Jarnail Singh Bhinderanwale now had two weighty reasons to oppose the Nirankaris. They were perceived to be enemies of his faith as well as the murderers of a holy man held in high esteem by the Sikh people.

Both the Congress (I) governments in the province as well as the centre continued to give support to the Nirankari sect in recognition of its ultimate design. So universally was the project approved by the pcm that the interim governments of Desai and Charan Singh had also continued to support them even more vigorously. After her return to power in 1980 Indira Gandhi felt there was no alternative to the elimination of Sant Jarnail Singh if protest against the Nirankaris was to be silenced. In addition she wanted to do it in a manner such as would go a long way in achieving the primary object of also destroying Sikhi root and branch. This would necessarily weaken the hold of the Akalis on the Punjab since they relied upon the Sikh votes at that juncture. Besides being most plausible in the circumstances, this construction fits in neatly with the history of the pcm-Sikh relations over the centuries. It also most satisfactorily explains subsequent events.

The Frankenstein of Indian politics paid the price of her misadventure in accordance with: ‘God said take what you like from the world and pay for it.’ Anyone willingly blindfolded (like Gandhari) and struck stone-deaf by prejudice (like Dhritrashtra) was rendered incapable of realistic evaluation of the risks involved in such a macabre undertaking. All history and mythology tells us that hatred, contempt and insatiable thirst for human blood often materialises enemies from the most inhospitable environment. Bhagat Prahlad went ahead to embrace the red hot iron pillar when he saw an ant sauntering about it leisurely. Narsimhan appeared from within the pillar and tore down the arrogant anti-God tyrant with its claws. This must be recognised in all humility instead of making false explanations current to hide the truth. It must be understood that the sinful and sacrilegious acts hardly become heads of secular, democratic polity. These must be abandoned publicly before they do more harm to the country. Unless a solemn statement to that effect is made, the Sikhs will remain locked in the time bind, unable to move forward. Employment of atrocities upon the Sikh constituents of the polity with the support of ‘bought slaves,’ constitutes the worst mode of governance in modern times. Efforts at trivialising the martyrdom of Sant Baba Jarnail Singh Khalsa is an invitation to a storm in the psyche of honest observers of events and must be forthwith abandoned in the interest of probity, humanity and country’s welfare.

(On May 29, 2011, at about 11A.M. a small representative convention of Sikhs from all walks of life was held at the Aroma Hotel in Chandigarh. About fifty persons who attended adopted a resolution to make the people aware of true facts.

In what appears to be an immediate reaction, to the proceedings at Chandigarh, the Congress spokesperson clarified that though the volume of contemporary history “has been commissioned by All India Congress Committee”, “the views in the volume are not official line of the party.” (See Hindustan Times May 30, 2011[1]). The detailed denial appeared on May 31, 2011 in the Indian Express.)

ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁੜ ਕਤਲ

1984 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਕਰਮੀ ਹਰ ਸਾਲ ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਏਸ ਕਾਰੇ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨਸ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ – ਕਈ ਵਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਰੇ ਦੇ ਉਜੱਡਪੁਣੇ ਵਾਲੀ ਕਮੀਨਗੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ’ਚੋਂ ਉਪਜੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਮੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਖਿੱਲੀ ਉਡਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਸੀਂ ਏਸੇ ਦੇ ਯੋਗ ਸਾਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਹਰ ਵਾਰ ਤੱਥਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਵਾਕਫ਼ ਹਾਂ, ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਨੁਕਤਾ-ਏ-ਨਿਗਾਹ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਬਦਨੀਯਤ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਡੇ ਨੱਕ ਹੇਠ ਸਾਡਾ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਇੱਕ ਸਦੀ ਲੰਘਾ ਕੇ ਹੀ ਏਸ ਸਬੰਧੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਤਰਕ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਾਂਗੇ?
ਇਹ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ! 1984 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੰਗ ਹੋਈ ਸੀ (ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਅਸਾਵੀਂ ਸੀ)।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਏਸ ਨੂੰ ਤੀਸਰੀ ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ‘ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ’ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਔਰਤਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਗ੍ਰੰਥੀ, ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ’ਚ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕੋਈ ਹਮਲਾਵਰ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰਨ ਵਾਲੀ ਧਿਰ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਏਸ ਦੇ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਜੰਗ ਵਿਚਲੀ ਇੱਕ ਧਿਰ ਦੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਫ਼ੌਜ, ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ, ਜਲ ਸੈਨਾ, ਤੋਪਖਾਨੇ, ਹੈਲੀਕੌਪਟਰਾਂ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਫੁੰਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ, ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀਆਂ, ਜੰਗੀ ਟੈਂਕਾਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੰਬਾਂ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ੀਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਸੀ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਮੁਕਾਬਲਤਨ, ਦੂਸਰੀ ਧਿਰ ਕੋਲ ਯਹੂਦੀ ਡੇਵਿਡ ਵਾਲਾ ਗੋਪੀਆ ਸੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸ਼ਾਮਲ, ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਤਾਲੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੇਹੱਦ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਉੱਤਮ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਹੋ ਗਏ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿਚਲਾ ਮਸਾਡਾ-ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਓਧਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਧਿਰ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੱਤ ਸੌ ਫ਼ੌਜੀ (ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਇਹ ਧਿਰ ਪਿਛਲੇ ਪੱਚੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ‘ਜਿੱਤ’ ਦੀ ਕਾਂਵਾਂ-ਰੌਲੀ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ’ਚ ਅਸਲ ਜੇਤੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੰਗੀ ਵੇਰਵੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਸਵਾ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਏਸੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਖੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਹਿਜ਼ ਬਾਈ ਸੂਰਮੇ ਸਾਂ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਵਾਲਾ, ਪਾਣੀਪਤ ਦਾ ਜੇਤੂ, ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਜਰਨੈਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਚੱਲਣਯੋਗ ਕਿਰਪਾਨ ਤੱਕ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਜਰਨੈਲ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਸੀ। ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕ ਜਿਤਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਝੂਠੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਸਿਆਣਦੇ, ਇਹ ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਸਵਾ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਲਤਨਤ ਸਾਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ - ਸਾਡੇ ’ਚੋਂ ਕੇਵਲ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕੀ। ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋਏ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਬਿਹਤਰ ਨਿਭੇ। ਇਸ ਵਾਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਪੰਥ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੂਝਿਆ ਤੇ ਏਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਡਾ ਜਰਨੈਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਵੀ।
ਮੌਤ ਤਾਂ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਆਉਣੀ ਹੈ ਆ ਹੀ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਬੱਬ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਫ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫ਼ਤਹਿ ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਅਜਿੱਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਮਲਾਵਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਦਾ ਖ਼ੌਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿਫ਼ਰ ਬਰਾਬਰ ਜਾਣਿਆ। ਸਾਡੇ ਸੂਰੇ ਦੋਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਹੂ ਲਾਹੇ। ਦੋਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ, ਬੁਖਲਾਏ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਢਾਹੇ। 1984 ’ਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਬਦਾਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਅਗਾਂਹ ਲੰਘ ਗਈ। ਓਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵੀ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਈ।
ਅਬਦਾਲੀ ਕੋਲ ਵਾਜਬ ਜਾਪਦਾ ਬਹਾਨਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਲਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਓਸ ਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਓਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਕਣ ਉੱਤੇ ਓਥੋਂ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਓਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੱਕਬਜਾਨਬ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਓਥੇ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ, ਵੱਲੋਂ ਸਵਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੰਤ ਕੋਲ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਫ਼ੌਜ ਓਥੇ ਓਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ, ਦੋਹਾਂ, ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਓਸ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲੇ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵਾਜਬ ਸੀ।
ਦੂਸਰੀ ਧਿਰ ਓਥੋਂ ਕੋਈ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ (Weapons of Mass Destruction - WMD) ਬਰਾਮਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜਸੀ ਮਤਾ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੀ ਅਤੇ ਮੁਲਕ-ਵੰਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੀ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀ ਨਾ ਢੂੰਡ ਸਕੀ। ਓਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਭਰਪੂਰ ਢੀਠਤਾ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਲੁਕੋਂਦੇ ਫ਼ਿਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਅਕਾਰਣ ਕੀਤੀ ਤਬਾਹੀ ’ਤੇ ਦੁੱਖ ਪਰਗਟ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਨਕਾਬ ਪਾ ਕੇ ਨੱਚਣ ਦੀ ਅੜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਕਾਬ ਲਾਹੁਣ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਏਸ ਨੀਚ ਕਾਰੇ ਦੀ ਦਰਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਕਰਨ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਫ਼ਸੀਲ ਦੇਣ ਕਿ ਉਹ ਕਾਸ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਏਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸਣ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਅਵੱਸ਼ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵਾਜਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰਨ, ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਲ਼ੀ ਨਾਲ ਏਸ ਦਾ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੇ ਰਸਮੀ ਜਨਤਕ ਐਲਾਨ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਉਣ।
ਅਜੇ ਤਾਈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਮਾਰ ਵੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਠੱਲ੍ਹਣ ਦੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਜ਼ਰੀਂ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਪੁਲੀਸ ਸਦਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮ ਹੈ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਗੋਲ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਪੁਲੀਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ ਘਿਣਾਉਣੇ ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੁੰਡੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਅਮਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਲਾਲਤ ਦਾ ਅੰਤ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਦੱਸਣਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਰੱਖਿਆ-ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਾਰਗਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਸੁਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਂਦਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਜੀਦਾ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ, ਬੇਝਿਜਕ, ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਏਸ ਵਾਕਿਆ ਤੋਂ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਭਾਵਾਂ – ਕਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ – ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਵੱਸ਼ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਣਵਾਈ ਨਹੀਂ ਓਸ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਵਿੱਚ, ਭਵਿੱਖ ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਕੀ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਏਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਸਬੰਧੀ ਕਰਜ਼ਾਈ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਸਲ ਅਜਿਹੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ, ਕੋਈ ਅਦਾਲਤ, ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ ਘਾੜਨੀ ਸਭਾ, ਕੋਈ ਮੀਡੀਆ, ਕੋਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਏਨਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪਰਖ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਅੱਛਾ ਹੋਵੇ ਓਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹੇ, ਮਨਮੋਹਕ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ।
ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ 1947 ਮਗਰੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਤਸੱਲੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੜਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿਖਾਵਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਲਦੀਆਂ ਹਨ? ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਨਰ-ਯਕੀਨਦਹਾਨੀ ਕਰਾਈ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਮਰਨਾ ਪਵੇਗਾ?
ਏਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਕਹਿਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖਦਾਈ ਮੋੜ ਕਿਉਂ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਹ ਅਵੱਸ਼ ਨਿੱਗਰ ਤੋਂ ਨਿੱਗਰ ਤੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਬਾਜ਼ਮੀਰ ਨੇਕਨੀਯਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਪਾਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵੱਲੋਂ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਪਦੇਸ਼ “ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ” ਸਾਡਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਉੱਚੀ ਬੋਲਣਾ, ਜੇ ‘ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ’ ਹੋਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ’ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲੱਗਣ ਦੇ ਡਰੋਂ, ਔਖਾ ਸੀ। ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹਰ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿੰਮ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਨੀਤੀਵਾਨਾਂ, ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੰਮਤ ਜੁਟਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਓਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 1947 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਉਭਾਰਨ ਲਈ ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਹੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਏਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਨਿਮਾਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਡੀਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਬਹਿਸ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਪੇਪਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਹਿਤ ਹੇਠਲਾ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਜੂਨ 2011 ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੋਝੀ ਭਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਚਿਰੋਕਣਾ ਪਛੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ – ਲੇਖਕ॥

ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੌਂਗਰਸ (ਇੰਦਰਾ) ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਉਂਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਦਸੰਬਰ 1982 ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1983 ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਓਸ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਮਨ-ਚੱਕਰ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਏਸ ਅਸ਼ਾਂਤ ਕੌਮ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ ਕਿ 1950 ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤਹਿਤ ਓਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਣਾ ਉਹ ਕਦਾਚਿਤ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ, ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਏਹੋ ਕਾਰਗਰ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਏਸ ਮਨਸੂਬੇ ਨਾਲ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਹੋਇਆ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਾਉਣ ’ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਾਕਮਾਲ ਚੱਕਰਵਿਊ ਸੀ – ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ – ਕੇਵਲ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ, ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਅਚਾਰੀਆ ਰਜਨੀਸ਼ ਹੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਦਲੇਰੀਪੂਰਵਕ ਅਸਹਿਮਤ ਹੋਏ। ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ, ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦੇ ਰੱਥ ਨੂੰ ਨਾ ਠੱਲ੍ਹ ਸਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਖਾਂਤ ਟਾਲਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤਾਈਂ ਸੰਤ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਲ਼ੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ’ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਏਸ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕਮਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਘੜੀ, ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਏਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਖੰਡਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਏਸ ਨੂੰ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧੁੰਦਲਾਉਣਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੌਪੇਗੰਡਾ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਨੂੰ ਚਕਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਸ਼ੋਸ਼ੇ ਅਤੇ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਸਰਾਸਰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਬੇਪਛਾਣ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਏ।

ਏਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਬੜਾ ਚਾਤਰਤਾਪੂਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੜਚੋਲ ਗਲ਼ ਲਾਉਣ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭੰਡੀ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਸਵਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਕੌਂਗਰਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਜਿਲਦ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਉਚਿਤ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਤੱਥ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਏਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵਤ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਫ਼ੈਲਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਤ ਅਫ਼ਵਾਹ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਬਣਾ ਸਕਣ। ਛਪਣ ਮੀਡੀਆ (ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਮਈ 8, 2011) ਨੇ ਕੌਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਜਿਲਦ ਸਬੰਧੀ ਬਿਓਰਾ ਛਾਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਜਲਦ ਹੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ – ਬਿਲਕੁਲ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਤਾਂ ਕਿ ਜੂਨ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ 1984 ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਏਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਗਾਊਂ ਜਿਲਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਇਉਂ ਸਮਝਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੌਂਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਹੱਸ-ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੀਮਾ ਚਿਸਤੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ’ਤੇ ਜਨਤਕ ਰੂਪ ’ਚ ਕਿੰਤੂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਿੱਖ ਖ਼ਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ “ਭਸਮਾਸੁਰ” ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਇੱਕ ਚੌਂਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕਬਾਲ ਹੈ।’ ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਪੂਰਵਕ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਪੱਕੀ-ਪੀਢੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਘਟਨਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਉਦੋਂ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਵੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਕਿਉਂ ਕਰਵਾਈ। ਏਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਜਿਨਾਹ ’ਤੇ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੜਤਾਲ ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਮੁੜ ਬਚ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਹ 1947 ਵਿੱਚ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਅਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਸਿੱਖਾਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣੇ। ਘਾੜਤ ਨਾਲੋਂ ਸੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਹੱਦ ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਦਾ ਰਿਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਾਸੂਰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ, ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬਤਲਬੀ ਲਈ ਕਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ “ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਦੂਤਾਂ” ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ’ਤੇ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਸੋਝੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਭਸਮਾਸੁਰ ਸੀ ਅਤੇ ਓਸ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਨਿਹਾਇਤ ਸ਼ੱਕੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ਚਰਚਾ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਟੋਲੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਮਦਦ ਅਤੇ ਮਸ਼ਵਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕੌਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਲਈ ਜ਼ਾਹਰਾ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਸਿਰ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ‘ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ’ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠੀ ਏਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਮੌਜੂਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਅਨੰਦ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਸੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਾਸਤੇ ਇਹਨਾਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ-ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਵਾਕਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਅਜੇ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਏਸ ਦੀਆਂ ਅਗਾਊਂ ਕਾਪੀਆਂ ਕੁਝ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ੳੇੁਹ ਏਸ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਲੀਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣਗੇ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੋਖੇ ਸਿੱਧੜ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਪੂਰਵ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ’ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਜੂਨ ਵਿਚਲੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਤੋਂ ਐਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਹਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਸੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਣ-ਮਿਥ ਕੇ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ।
ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਕਦਾਚਿਤ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਦੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਲਜ਼ਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਏਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਸਾੜਨ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਆਵੇਗੀ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਹੀਣ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਚਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਅਧਿਆਇ “ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ: ਇੱਕ ਰੀਵਿਊ” ਦਾ ਲੇਖਕ, ਇੰਦਰ ਮਲਹੋਤਰਾ, ਏਸ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਰਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਭਾਰਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਘਸਿਆ-ਪਿਟਿਆ ਟੋਪ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੋਂ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਲਈ ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟਾ ਝਾੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ‘ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ’ ਚੁਣੇ ਗਏ ਇੱਕ ‘ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਗਿਆਤ, ਅੱਲ੍ਹੜ ਅਤੇ ਮੂਲਵਾਦੀ ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕ’ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਨ ਬੇਥਵੀਆਂ, ਗ਼ਲਤ-ਬਿਆਨੀਆਂ, ਤਰਕਹੀਣ ਦਾਅਵਿਆਂ ਅਤੇ ਯਕੀਨਨ ਝੂਠਾਂ ਦੀ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਪੰਡ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰ ਮਲਹੋਤਰਾ ਕੌਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਛਾਏ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਫਸਿਆ ਹੈ। ਸੰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਓਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਬਾਕਾਇਦਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਬਣਿਆ। ਦੋ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਚੁਣੇ ਗਏ’ ਦਾ ਤਾਂ ਏਨਾਂ ਜਵਾਬ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਕਿ ਸੰਤ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੇਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਵੀ ਮਘੋਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਗਪੌੜ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ਼ ਓਦੋਂ ਇੱਕ ਉਤਰਾਵਾਂ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸਥਾਪਤ ਰਾਜਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਦੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਕਿ ਸੰਤ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਭੋਰਾ ਵੀ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਓਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪੂਰੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਖੇਪ ਉੱਜਲ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਪਾਰਟੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਤ ਕੋਈ ‘ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਚਾਰਕ’ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਓਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਓਦੋਂ ਓਸ ਦੀ ਉਮਰ ਤੀਹ ਸਾਲ ਸੀ। ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਏਨੇਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿੰਨੇ ਕਿ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ, ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤਿੰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਕੀਤਿਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।

ਓਸ ਨੂੰ ਮੂਲਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਏਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਸਾਮੀ, ਮੁੱਖ ਰੂਪ ’ਚ ਇਸਾਈ, ਭਾਵ-ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਵੀ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਹੈ। ਏਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਭਾਵਾਰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ-ਸ੍ਰੋਤ-ਧਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਪੈਂਤੜਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਹਿਕੀਕਾਤ, ਉਦਾਰਵਾਦ, ਅਨੇਕਤਾਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਨਾਲ ਭਿੜਦਾ ਹੋਵੇ। ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਤਰਕਵਾਦੀ ਸੋਚ ਜਾਂ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਢਲਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਟਕਰਾਉ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲਵਾਦ ਦਾ ਭਾਵਾਰਥ ਹੈ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੁਕੰਮਲ ਵਚਨਬੱਧਤਾ। ਅਜਿਹਾ ‘ਮੂਲਵਾਦ’ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਵੀ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਕੌਮ ਨਾਲ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਰਿਹਾ। “ਸਭ ਕੋ ਮੀਤ ਹਮ ਆਪਨ ਕੀਨਾ ਹਮ ਸਭਨਾ ਕੇ ਸਾਜਨ” ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੈਂਤੜਾ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬਲ ਵਰਤਾਰਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਣ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਬੰਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਟੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੀਤੀਵੇਤਾ ਬੇਹੱਦ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੇਧ ਦੇਣ ਲਈ ਖਰਚ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਅਕਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਉਚਾਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਦਲਵੀਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਉਭਾਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਤਦੋਂ ਇਹ ਜਾਪਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਗੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਦਰਮਿਆਨ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੌਂਗਰਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਵਕ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਨਵੀਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰੇਤ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਤੋ-ਖ਼ਤਾਬਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਏਸ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕਬਾਲ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ’ਚ ‘ਸਿੱਖ ਗ਼ੁਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਨੇਸਤੋ ਨਾਬੂਦ ਕਰਨ ਲਈ ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ’ ਨੂੰ ਆਪ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਦੀ ਕਾਰਸਤਾਨੀ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅਕਾਲੀ ਕਿਉਂ ਤਬਾਹ ਨਾ ਹੋਏ, ਦਾ ਏਹੋ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਕਾਲੀ ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਪਰ ਕੇਵਲ ਛਿਆਲੀ (46) ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੀ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਰਿਹਾ। 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁੜ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ 120 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਤੈਅ ਹੈ। ਸਿਆਸਤ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਕਬੀਨਾ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹੈ, ਜ਼ਾਹਰ ਰੂਪ ’ਚ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵੀ। ਅਗਲਾ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੀਡਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ 1984 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਚੌਦਾਂ (14) ਸਾਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਬੂਬ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਜੁਦਾ ਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਏਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਤੀਸਰਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1984 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੋਟੇ ਸਮਾਂ-ਖੰਡਾਂ ਲਈ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਕਰੀਬ ਉੱਨੀਂ (19) ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਗਵਰਨਰੀ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੂੰਦੜ, ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ਅਤੇ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਏਨੇਂ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੁਤਬੇ ਮੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਹੱਥ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਜਿਹੜੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਅਕਾਲੀ ਏਸ ਗੱਫ਼ੇ ਦਾ ਲਾਹਾ ਨਾ ਲੈ ਸਕੇ ਉਹ ਹਨ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮਹਿਮਾ ਓਸ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰੀਬ ਚੌਥਾਈ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚੇ ’ਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੀਮਕਾਯ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ (ਭਾਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ)।

ਜੇ ਇਹ ਤਬਾਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫ਼ਿਰ ਪੁਨਰ-ਜਵਾਨ ਹੋਣਾ, ਪੁਨਰ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਮਿਲਣਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਜੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕੇਵਲ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਓਸ ਨੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 1980 ਤੋਂ 1984 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਣਾ ਸੀ। ਜੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਫ਼ੁੱਲਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਓਸ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਓਸ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ’ਚ ਏਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤ ਨੂੰ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਓਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਰਾਜਸੀ ਏਜੰਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਹੇਠ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੀ ਕਾਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਸੰਭਵ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਓਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਅਕਾਲੀ, ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸੁਖਾਡੀਆ, ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਦੁੱਮਛੱਲੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਤ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਥਿੜਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਬਾਦਲ-ਬਰਨਾਲਾ-ਟੌਹੜਾ ਤਿੱਕੜੀ ਦੇ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੱਕ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਆਸ਼ੇ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਵਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਕਾਮਰੇਡ ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ, ਅੱਖਰ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਕੋਰੇ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਦੇਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੇਝਿਜਕ ਓਸ ਨੂੰ “ਗੁਰੂ ਜੀ” ਤਸਲੀਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਲ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਤਰਮੀਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਪਰਦਾਨਸ਼ੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਏਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਓਸ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪ੍ਰੌਪੇਗੰਡੇ ਦੇ ਧੁਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ।

ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੋਣੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਨੇ ਦਿਖਾਵੇ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਓਸ ਨੂੰ ਓਸੇ ਅਹਾਤੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਓਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮੈਂਬਰ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਫ਼ਟੈਨ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਜਿਹੜੇ ਬਚ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ’ਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਘਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ, ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਨੇ, ਵੀ ਏਨੀਂ ਆਰਥਕ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਤ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਰੱਖਣਾ ਸਦੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਚੌਥਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਨਕਾਰੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਫ਼ੌਰੀ ਘਿਰਣਾ ਅਤੇ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਹੋਣ ਲਈ ਚੋਖਾ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਚਿਰੋਕਣੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਢੂੰਡਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਏਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ-ਸੰਜੇ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮਾਇਆਜਾਲ ਬੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਘਣੀ ਧੁੰਦ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ (ਅਸਲੀਅਤ) ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਹ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਰਪੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਚਾਨਕ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕਾਰਜ-ਕਾਲ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਹਿੰਦੂ ਹੋਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਿਖਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਭਗਵੇ ਰੰਗੀਆਂ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁਦਰਾਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਣਾ, ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਹਿੰਦੂ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਮਿਜ਼ਾਜ਼ਪੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਓਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਉੱਘੜਵੇਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਨ। ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੋ ਤੀਰਥਾਂ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਵੀ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਬਜ਼ਿੱਦ ਰਹੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਹੁਗਿਣਤੀ (ਸਸਬਹੁ) ਅੰਦਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫ਼ੈਲ ਰਹੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵੱਢਣ ਲਈ ਓਸ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਚੋਜ ਸਨ। ਓਸ ਨੇ ਬੁੱਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਰਾਜਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅੰਦਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਓਸ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਹਿਸਾਸੁਰਮਰਦਿਨੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਨ ਲਈ ਆਸਵੰਦ ਸੀ। ਏਸ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਵਜੋਂ ਭੰਡਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੇਅਲੀ (ਅਸਾਮ) ਕਤਲੇਆਮ ਨੇ ਓਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਪਉੜੀ ’ਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਉਤਾਂਹ ਸਰਕਾਉਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਫਲ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਸੁਖਾਵਾਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਜੋ ਤਿੱਖੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਏਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਧਾਰਨ ਹਿੰਦੂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਭਿਅੰਕਰ ਖ਼ੌਫ਼ ਹੇਠ ਜੀਵਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ‘ਮੁਸਲਿਮ ਸਮੱਸਿਆ’ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਵੀ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖਣੀ ਪੈਣੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਡਾਢਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੰਭਵ ਰੂਪ ’ਚ ਤਾਕਤਵਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ’ਤੇ ਯਕੀਨਨ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਲ ਕਰ ਸਕਣਾ ਵੀ ਟੇਢੀ ਖੀਰ ਸੀ।

ਐਨ ਏਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਬਲ਼ੀ ਦੇ ਬੱਕਰੇ, ਸਿੱਖ, ਨੇ ਮੰਚ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਰੱਬੀ ਭੈਅ ’ਚ ਜਿਊਣ ਵਾਲੇ ਸਾਦੇ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਹੀਲੇ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਖ਼ਾਤਮਾ ਮਿਥਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਲ਼ੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖਾਸਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਸਫ਼ਾਏ ਦਾ ਮਨਸੂਬਾ ਘੜੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵਾਧਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਹੁਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੀਡਰ ਕੌਂਗਰਸੀ ਬੇੜੇ ’ਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦੇ ਰੋਲ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੋਲ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੰਵਿਧਾਨ-ਘਾੜਨੀ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪਟੇਲ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਲਹਿਦਗੀ ਚਾਹੁਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਮਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਚੋਣ-ਹਲਕੇ ਮੰਗਦੇ ਸਨ। ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ‘ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾਵਾਂ’ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਭੰਡ ਕੇ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦਾ ਬੁੱਤ ਉਸਾਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਕਦੀਰ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿਰਤਕਾਂ ਦੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਗੂ, ਜਿਹੜੇ ਕਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਰਗਲਾ ਲਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਸਬਹੁ ਦੀਆਂ ਬਦਨੀਤੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਢੈਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਏਸ ਨੇ ਮਾਨਵ-ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇਛੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਸਬਹੁ-ਸਿੱਖ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਵੱਲੋਂ, ਭਾਵੇਂ ਲੁਕਵੇਂ ਰੂਪ ’ਚ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੁਣ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਰਕ ਬਣਾਵਟੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਸੰਗਕ ਹੈ, ਓਸ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੁਕੋਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਸ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸਾਂਝਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਸਾਂਠ-ਗਾਂਠ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ਼ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣੀ ਗਈ ਇੱਕ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵੀ ਏਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਈ 1984 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਵੱਲੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਉਕਸਾਹਟ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਰਣਾਂ ਸਬੰਧੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਾਣ, ‘ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਓਨੀਂ ਦੇਰ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਓਸ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ’ ਏਥੇ ਪੂਰਾ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ।

ਜੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸੀ ਤਾਂ ਏਸ ’ਤੇ ਉਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਆਦਮੀ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਮੈਂਬਰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ। ਓਸ ਦੁਪਹਿਰ (27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1984 ਨੂੰ) ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਏਸ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਲਾਹਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਏਸ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰ ਪਲ਼ ਵਧ ਰਹੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।

ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬੜਾ ਸਿੱਧੜਪੁਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਗਏ ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸੰਤ ਦਾ ਲੋੜੀਂਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਦੈਂਤ-ਰੂਪੀ ਬਿੰਬ ਉਸਾਰਨ ਮਗਰੋਂ ਕੇਵਲ ਓਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਓਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੰਤ ਦਾ ਹੀ ਖਿਆਲ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਓਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲੋਂ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ’ਤੇ ਨੀਮ-ਸੁਰੱਖਿਆ-ਬਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਰਾਹ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਤੁਰੇ-ਫ਼ਿਰਦੇ ਸਨ। 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1984 ਨੂੰ ਹਥਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਲੰਗਰ-ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਸੰਤ ਨਾਲ ਕਈ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਏ। ਉਹ ਵਿਚਾਲੇ ਬਣੀ ਮਮਟੀ ਦੀ ਛਾਂਵੇਂ ਭੁੰਜੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਓਦੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਿੰਧੀ ਹੋਟਲ ਦੀ ਛੱਤ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪੁਲੀਸ-ਚੌਂਕੀ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਸੱਠ ਗ਼ਜ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕ ਬੈਠਾ ਸੀ ਓਥੋਂ ਉਹ ਚੌਂਕੀ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸੰਗਲ ਵਾਲੇ ਅਖਾੜੇ ’ਤੇ ਬਣੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੌਂਕੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਇਹ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਓਥੇ ਬੈਠਿਆਂ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਇੱਕਦਮ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਸਿਪਾਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫੁੰਡ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ਼. ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਸੇਧ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੇਵਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੇਧ ਕੇ ਘੋੜਾ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਪਲ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਨੇ ‘ਹੈ’ ਤੋਂ ‘ਸੀ’ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਚੰਗੀ ਰਵਾਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰੌਪੇਗੰਡਾ ਮਸ਼ੀਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕਸੁਰ ਸੀ, ਰਾਹੀਂ ਸੰਤ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਵਧੀਆ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਫ਼ਾਈਆਂ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਏਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਮਨਹੂਸ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤੱਥ ਹਨ ਜੋ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਸੰਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਹੀ। ਸੰਤ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਓਸ ਨੇ ਧੱਕਿਆ ਸੀ ਓਸ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਓਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ’ਚ ਨੇਸਤੋ-ਨਾਬੂਦ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਿਥਿਆ ਸੀ। ਓਸ ਨੇ ਬਦਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੌਕੇ ਖੁੰਝਾਏ। ਕਾਮਰੇਡ ਸੁਰਜੀਤ, ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਕਾਸੇ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਸੀ, ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਓਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਤਾਈਂ ਗੱਲ ਅੱਪੜੀ ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਬਾਰੇ ਨੂੰ ਬੇਹਿਸਾਬ ਫ਼ੁਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰੀ ਅਸਰ ਲਈ ਵਿੰਨ੍ਹ ਸਕੇ।

ਤਕਰੀਬਨ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲ਼ ਤੱਕ ਉਹ ਰਸਮੀ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਓਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ-ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ। ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਓਦੋਂ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਦੇ ਦਿਨ (3 ਜੂਨ) ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਉਦਾਲੇ ਲਾਗੂ ਕਰਫ਼ਿਊ ਸੰਗਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਹਟਾ ਕੇ ਮਗਰੋਂ ਮੁੜ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਯਕੀਨਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਪਸਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਚਾਲ਼ੀ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਚੋਣ-ਮੁਹਿੰਮ ਚੋਖੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਮਨਸੂਬੇ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਹਿਸ਼ ਸਨ।

ਦਰਬਾਰ-ਸਮੂਹ ਵਿਚਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲਾ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਏਨੀਂ ਗੱਲ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ, ਜਿਹੜਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਵੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ¬¬ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਵਿਛਾਏ ਮੌਤ-ਜਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਹਿਆ ਸੀ, ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਨਿਕਲਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਰਸਾਲੇ, ਬਾਤਚੀਤ, ਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਪੂਰੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਮੀਡੀਏ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਹਿਰੀ ਪ੍ਰੌਪੇਗੰਡੇ ਦਾ ਜ਼ੋਰੋ-ਜ਼ੋਰ ਢੋਲ ਵਜਾਇਆ। ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇੱਛਾਪੂਰਵਕ ਓਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅੱਗੇ ਵੇਸਵਾਪੁਣਾ ਕੀਤਾ। ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫੁੰਡੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਅਕਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕਸਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1983 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ, ਮਾਮਲਾ ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ’ਤੇ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾ ਕੇ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖ-ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਹਤਿਆਤੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ।

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਂਦੀ ਰਹੀ। ਓਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਾਮਚੜਿੱਕ ਦੇ ਖੰਭਾਂ, ਉੱਲੂ ਦੇ ਲਹੂ ਅਤੇ ਮੁਰਗੇ ਦੀ ਧੌਣ ਵਾਲੀ ਦੇਗ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉੱਬਲਦਾ ਰੱਖਿਆ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ੜਯੰਤਰ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਹੇਰਾਫ਼ੇਰੀ, ਕਮੀਨੀ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਏਸ ਅਭਾਗੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਏਸ ਨੂੰ ਕਮਾਲ ਦੀ ‘ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਓਸ ਸਮੇਂ ਵਿਆਪਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਹਕੀਕੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰੇ ਤੱਥ ਲਾਜ਼ਮੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਗੇ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੌਂਗਰਸ (ਆਈ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਖਾਸਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਪਾਏਦਾਰ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਾਸਤਵਿਕ ਖਾਕਾ ਚਿਤਰਨਾ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਸਰੀ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਿਜ਼ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਕੌਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਸਬਹੁ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਡੂੰਘੀ ਸਮਾਈ ਬਦਨੀਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਠੁੰਮ੍ਹਣਾ ਦੇ ਕੇ ਉਭਾਰਿਆ ਸੀ। ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਏਦਾਰ ਵਸੀਲਾ ਮਿਥਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਸਬਹੁ ਦਾ ਜ਼ਾਹਰਾ ਮਕਸਦ ਹੁਣ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ’ਚ ਬਖ਼ੂਬੀ ਪ੍ਰਮਾਣਤ ਹੈ। ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਸਫ਼ਾਏ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਦਮ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਲਸਈ ਪਛਾਣ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। 1984 ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੈਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਚੋਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਹੈ। ਉੱਪਰੋਥਲੀ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਓਸ ਦੇ ਬਾਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਦਰ 1961 ਤੋਂ 1971 ਤੱਕ 32%, 1971 ਤੋਂ 1981 ਤੱਕ 26.2%, 1981 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ 25.2% ਸੀ ਅਤੇ 1991 ਤੋਂ 2001 ਤੱਕ ਇਹ ਅਚਾਨਕ 16.9% ’ਤੇ ਆ ਡਿੱਗੀ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ 19 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਿਲੰਬਨ (ਐਮਰਜੰਸੀ) ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ’ਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਣ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਖ਼ਫ਼ਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਸਸਬਹੁ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਜੀ-ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਰਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ-ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਲਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਕੱਢੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਸ-ਮਾਰਚਾਂ ਤੋਂ ਡਾਢੀ ਬੁਖਲਾਹਟ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ 36 ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੋਸ-ਮਾਰਚਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਪਸਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਕਾਰਗਰ ਰੋਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਆਂਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਆਯੋਜਿਤ ਸੜਕ-ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਓਸ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ, ਕੋਲ ਹੁਣ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਠੋਸ ਕਾਰਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਓਸ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਸਤਿਕਾਰਤ ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਕਾਤਲ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕੌਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਮਨਸੂਬੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਸਬਹੁ ਨੇ ਏਨੇਂ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਰੱਖੀ ਸੀ ਕਿ ਮੁਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੰਤ੍ਰਿਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਜੋਸ਼ੋ-ਖਰੋਸ਼ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 1980 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਜੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਏਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਐਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖੇੜਨ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਮੰਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦੂਰਰਸੀ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲ ਸਕਣ। ਏਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੋਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਪਕੜ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਢਿੱਲੀ ਪੈਣੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਓਸ ਮੌਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟੇਕ ਸਿੱਖ ਵੋਟਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਸਸਬਹੁ-ਸਿੱਖ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੁਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਗਰਲੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਵੀ ਤਸੱਲੀਪੂਰਵਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਨੇ ‘ਰੱਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਲੈ ਅਤੇ ਓਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਕਾਰਸਤਾਨੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਅੱਖਾਂ ’ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਇੱਛਾਪੂਰਵਕ ਅੰਨ੍ਹਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ (ਗੰਧਾਰੀ ਵਾਂਗ) ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਇੱਕਦਮ ਬੋਲ਼ਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਂਗ) ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਭਿਆਨਕ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਹਕੀਕੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਸਿੱਧ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ, ਘਿਰਣਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਲਹੂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਅਕਸਰ ਬੰਜਰ ਤੋਂ ਬੰਜਰ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਲੋਹੇ ਦੇ ਲਾਲ-ਸੁਰਖ ਤੱਤੇ ਥੰਮ੍ਹ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਲਈ ਅਗਾਂਹ ਵਧਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਓਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕੀੜੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਓਸ ’ਤੇ ਟਹਿਲਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ। ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਓਸ ਨੇ ਰੱਬ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੈਂਕੜਬਾਜ਼ ਜ਼ਾਲਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਝੂਠੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਏਸ ਨੂੰ ਹਲੀਮੀਪੂਰਵਕ ਤਸਲੀਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪਗ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਭਰੇ ਕਾਰੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਭਦੇ। ਏਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਲਾਨੀਆ ਤਜਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਏਸ ਸਬੰਧੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਜਾਣ ਕੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਿੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਣਗੇ। ਹਿੰਦ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਜ਼ਰਖਰੀਦ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ’ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰਨਾ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਰਖ-ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸੱਦਾ-ਪੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਲਾਈ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

[ਮਈ 29, 2011 ਨੂੰ ਕਰੀਬ ਸਵੇਰੇ 11 ਵਜੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਅਰੋਮਾ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਖ਼ੇਤਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਕਰੀਬ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।
ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਕਿ 'ਭਾਵੇਂ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ (ਪੰਜਵੀਂ) ਜਿਲਦ ਕੌਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ', 'ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ', ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਵੇਖੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼, ਮਈ 30, 2011)। ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਖੰਡਨ ਮਈ 31, 2011 ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ।]